Dinh dưỡng cho chó mèo mắc bệnh tim

Điều trị bệnh tim ở chó mèo không chỉ dựa vào thuốc mà còn cần một chế độ dinh dưỡng phù hợp. Đặc biệt ở những thú mắc suy tim sung huyết (Congestive Heart Failure – CHF), dinh dưỡng có thể giúp kiểm soát triệu chứng, làm chậm tiến triển của bệnh và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Bên cạnh việc đáp ứng đủ nhu cầu năng lượng, chế độ ăn cần tập trung vào một số dưỡng chất quan trọng như natri (muối), taurine, carnitine, acid béo omega-3, chất chống oxy hóa và protein.

Duy trì khả năng ăn uống là ưu tiên hàng đầu

Nhiều chó mèo mắc bệnh tim có biểu hiện chán ăn, đặc biệt khi bệnh tiến triển hoặc trong quá trình sử dụng thuốc điều trị. Một số loại thuốc tim mạch cũng có thể gây buồn nôn hoặc giảm cảm giác ngon miệng.

Trong những trường hợp này, mục tiêu đầu tiên là giúp thú cưng duy trì lượng thức ăn cần thiết. Chủ nuôi có thể áp dụng một số biện pháp đơn giản như:

• Chia khẩu phần thành nhiều bữa nhỏ trong ngày
• Hâm ấm thức ăn để tăng mùi thơm và kích thích vị giác
• Luân phiên giữa thức ăn khô và thức ăn ướt nếu thú cưng ăn kém
• Bổ sung một lượng rất nhỏ chất tạo hương tự nhiên như nước cá ngừ pha loãng hoặc sữa chua không đường (chỉ khi được bác sĩ thú y cho phép)

Việc duy trì lượng thức ăn ổn định giúp hạn chế sụt cân và giảm nguy cơ suy dinh dưỡng trong quá trình điều trị

Hạn chế natri đúng thời điểm

Khi chức năng tim suy giảm, khả năng đào thải natri qua nước tiểu cũng giảm theo. Natri dư thừa khiến cơ thể giữ nước nhiều hơn, làm tăng thể tích tuần hoàn và góp phần gây phù, cổ trướng hoặc tích dịch trong phổi. Chính vì vậy, kiểm soát lượng natri trong khẩu phần là một trong những nguyên tắc quan trọng khi điều trị suy tim.

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc tất cả chó mèo mắc bệnh tim đều cần ăn khẩu phần rất ít muối.

Ở giai đoạn sớm, khi chưa xuất hiện triệu chứng suy tim, việc cắt giảm natri quá mức có thể kích hoạt hệ renin–angiotensin–aldosterone (RAAS), làm tăng huyết áp và tăng gánh nặng cho tim. Do đó, nhiều chuyên gia khuyến cáo chó mèo ở giai đoạn đầu vẫn có thể sử dụng khẩu phần với hàm lượng natri ở mức duy trì (dưới 0,40% chất khô).

Khi đã xuất hiện các dấu hiệu suy tim, lượng natri nên được giảm xuống dưới 0,30% chất khô. Ở những bệnh nhân suy tim nặng, bác sĩ thú y thường chỉ định các chế độ ăn điều trị chuyên biệt với hàm lượng natri thấp hơn.

Không chỉ thức ăn, đồ ăn vặt cũng cần ít natri

Một sai lầm khá phổ biến là chủ nuôi chỉ quan tâm đến thức ăn chính mà bỏ qua lượng muối có trong đồ ăn vặt hoặc thực phẩm dùng để giấu thuốc.Các loại thực phẩm như: xúc xích, phô mai, cá hộp, bơ,….đều chứa hàm lượng natri rất cao và không phù hợp với chó mèo mắc bệnh tim, ngay cả khi chỉ sử dụng với lượng nhỏ để cho uống thuốc.

Thay vào đó, nên lựa chọn các loại snack dành riêng cho thú cưng có công bố hàm lượng natri thấp hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ thú y về các lựa chọn phù hợp.

Taurine dưỡng chất quan trọng đối với sức khỏe tim mạch

Taurine là một acid amin chứa lưu huỳnh, tập trung với hàm lượng cao trong cơ tim, cơ vân và hệ thần kinh trung ương. Dưỡng chất này tham gia điều hòa nồng độ canxi trong tế bào cơ tim, hỗ trợ quá trình co bóp của tim, đồng thời có tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào cơ tim khỏi tổn thương.

Taurine đặc biệt quan trọng đối với mèo

Khác với chó, taurine là acid amin thiết yếu ở mèo, nghĩa là cơ thể không thể tự tổng hợp đủ để đáp ứng nhu cầu.

Trước những năm 1980, bệnh cơ tim giãn (Dilated Cardiomyopathy – DCM) từng là một trong những bệnh tim phổ biến nhất ở mèo. Sau khi các nghiên cứu xác định nguyên nhân liên quan đến thiếu taurine trong khẩu phần và các nhà sản xuất bổ sung taurine đầy đủ vào thức ăn thương mại, tỷ lệ mắc bệnh đã giảm đáng kể.

Hiện nay, phần lớn mèo khỏe mạnh ăn thức ăn hoàn chỉnh và cân đối đều nhận đủ taurine. Những trường hợp DCM còn gặp thường không liên quan đến thiếu taurine mà do nguyên nhân khác

Một số giống chó cũng có nguy cơ thiếu taurine

Ở chó, taurine không được xếp là acid amin thiết yếu nhưng được xem là acid amin thiết yếu có điều kiện. Điều này có nghĩa là trong một số hoàn cảnh hoặc ở một số giống chó nhất định, nhu cầu taurine có thể vượt quá khả năng tự tổng hợp của cơ thể.

Các giống được ghi nhận có nguy cơ thiếu taurine cao hơn gồm: American Cocker Spaniel, Golden Retriever, Labrador Retriever,… Ngoài yếu tố di truyền, một số chế độ ăn cũng có thể làm tăng nguy cơ thiếu taurine, chẳng hạn như khẩu phần chứa nhiều chất xơ hoặc sử dụng nguồn protein có khả năng làm tăng thất thoát taurine qua đường tiêu hóa

L-carnitine dưỡng chất giúp tim tạo năng lượng

L-carnitine là một hợp chất giống vitamin được cơ thể tổng hợp từ hai acid amin là lysine và methionine. Dưỡng chất này tập trung chủ yếu ở cơ tim và cơ vân, nơi có nhu cầu năng lượng rất cao. Vai trò quan trọng nhất của L-carnitine là vận chuyển các acid béo chuỗi dài vào ty thể, nơi chúng được chuyển hóa thành năng lượng. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với tim vì khoảng 60% năng lượng của cơ tim được tạo ra từ quá trình oxy hóa acid béo. Ngoài ra, L-carnitine còn hỗ trợ loại bỏ các sản phẩm chuyển hóa tích tụ trong ty thể, góp phần duy trì hoạt động bình thường của tế bào cơ tim.

Thiếu L-carnitine có thể liên quan đến bệnh cơ tim giãn

Ở chó, tình trạng thiếu L-carnitine đã được ghi nhận ở một số trường hợp mắc bệnh cơ tim giãn (Dilated Cardiomyopathy – DCM), đặc biệt ở giống Boxer và một số giống chó lớn khác. Tuy nhiên, đến nay các nhà khoa học vẫn chưa xác định rõ liệu thiếu L-carnitine là nguyên nhân gây bệnh hay chỉ là hậu quả của quá trình tổn thương cơ tim.

Một số nghiên cứu cho thấy tế bào cơ tim bị tổn thương có thể làm giảm lượng L-carnitine trong mô tim. Ngược lại, cũng có những trường hợp ghi nhận tình trạng thiếu L-carnitine xuất hiện trước khi bệnh cơ tim giãn phát triển, cho thấy dưỡng chất này có thể góp phần vào cơ chế bệnh sinh ở một số cá thể.

Mặc dù mối liên hệ nhân quả chưa được khẳng định hoàn toàn, nhiều bác sĩ tim mạch thú y vẫn cân nhắc bổ sung L-carnitine cho chó mắc DCM, đặc biệt khi nghi ngờ có thiếu hụt hoặc thuộc nhóm giống có nguy cơ cao. Một số nghiên cứu ghi nhận việc bổ sung L-carnitine có thể cải thiện chất lượng cuộc sống và kéo dài thời gian sống ở những bệnh nhân này

Omega-3 hỗ trợ tim mạch theo nhiều cơ chế

Bên cạnh L-carnitine, acid béo omega-3, đặc biệt là EPA (eicosapentaenoic acid) và DHA (docosahexaenoic acid), cũng là những dưỡng chất được nghiên cứu rộng rãi trong hỗ trợ điều trị bệnh tim ở chó.

Các nghiên cứu cho thấy chó mắc suy tim sung huyết (CHF) hoặc bệnh cơ tim giãn thường có nồng độ EPA và DHA trong máu thấp hơn so với chó khỏe mạnh. Khi được bổ sung dầu cá giàu omega-3, nồng độ các acid béo này có thể trở về mức bình thường, đồng thời mang lại nhiều lợi ích cho hệ tim mạch.

Giảm nguy cơ rối loạn nhịp tim

Một trong những tác dụng nổi bật của omega-3 là ổn định hoạt động điện của tim. Nghiên cứu trên người cho thấy bổ sung dầu cá giúp giảm đáng kể số lần xuất hiện ngoại tâm thu thất. Kết quả tương tự cũng được ghi nhận ở giống Boxer mắc bệnh cơ tim thất phải gây rối loạn nhịp (Arrhythmogenic Right Ventricular Cardiomyopathy – ARVC), khi omega-3 góp phần làm giảm tần suất rối loạn nhịp tim.

Mặc dù cần thêm nhiều nghiên cứu trên các giống chó khác, những bằng chứng hiện có cho thấy omega-3 có thể là một phần trong chiến lược hỗ trợ kiểm soát rối loạn nhịp ở một số bệnh nhân tim mạch.

Hỗ trợ giảm suy mòn do bệnh tim

Ở giai đoạn suy tim tiến triển, nhiều chó mèo có thể xuất hiện hội chứng suy mòn do bệnh tim (cardiac cachexia) với biểu hiện sụt cân, mất khối cơ và giảm thể trạng.

Omega-3 có khả năng điều hòa phản ứng viêm bằng cách làm giảm sản xuất các cytokine gây viêm. Việc giảm các chất trung gian này được ghi nhận có liên quan đến thời gian sống lâu hơn ở chó mắc suy tim sung huyết.

Ngoài tác dụng chống viêm, dầu cá còn giúp:

• Hỗ trợ duy trì khối cơ
• Cải thiện tình trạng suy mòn
• Tăng độ ngon miệng ở một số bệnh nhân ăn kém
• Góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống trong quá trình điều trị

Chất chống oxy hóa giúp bảo vệ tế bào cơ tim

Trong quá trình chuyển hóa, cơ thể liên tục tạo ra các gốc oxy hóa tự do (Reactive Oxygen Species – ROS). Khi lượng ROS vượt quá khả năng bảo vệ của cơ thể, chúng sẽ gây ra stress oxy hóa, làm tổn thương tế bào và thúc đẩy quá trình tiến triển của nhiều bệnh lý, bao gồm cả bệnh tim.

Ở chó mắc suy tim sung huyết (CHF), tình trạng stress oxy hóa thường tăng cao do chức năng cơ tim suy giảm. Đồng thời, nồng độ các chất chống oxy hóa tự nhiên trong cơ thể cũng có xu hướng giảm, khiến tế bào cơ tim dễ bị tổn thương hơn.

Một số nghiên cứu cho thấy việc bổ sung vitamin C và vitamin E có thể làm tăng nồng độ chất chống oxy hóa trong máu, đồng thời giảm các chỉ dấu phản ánh stress oxy hóa. Bên cạnh đó, coenzyme Q10 (CoQ10) cũng được sử dụng khá phổ biến trong điều trị hỗ trợ bệnh cơ tim giãn ở người nhờ vai trò tham gia vào quá trình tạo năng lượng và chống oxy hóa trong tế bào.

Đối với chó và mèo, bằng chứng khoa học về hiệu quả của CoQ10 vẫn còn hạn chế. Tuy nhiên, một số bác sĩ thú y đã ghi nhận những cải thiện trên lâm sàng khi sử dụng chất này như một liệu pháp hỗ trợ. Hiện nay, các chất chống oxy hóa được xem là có tiềm năng hỗ trợ điều trị bệnh tim, nhưng vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để xác định hiệu quả và liều lượng tối ưu ở thú cưng.

Protein chất lượng cao giúp bảo vệ khối cơ

Trong quá khứ, từng có quan điểm cho rằng chó mắc suy tim nên ăn khẩu phần ít protein nhằm giảm gánh nặng chuyển hóa cho gan. Tuy nhiên, đến nay chưa có bằng chứng khoa học chứng minh lợi ích của phương pháp này ở chó hoặc mèo.

Ngược lại, việc hạn chế protein không cần thiết có thể khiến thú cưng mất nhiều khối cơ hơn, đặc biệt khi hội chứng suy mòn do bệnh tim (cardiac cachexia) là một biến chứng rất thường gặp ở bệnh nhân suy tim.

Protein chất lượng cao không chỉ giúp duy trì khối cơ mà còn cung cấp các acid amin cần thiết để tổng hợp nhiều dưỡng chất quan trọng cho tim, trong đó có taurine. Vì vậy, phần lớn chó mèo mắc bệnh tim vẫn cần được cung cấp đủ protein để duy trì thể trạng và hỗ trợ quá trình hồi phục.

Chỉ trong trường hợp thú cưng đồng thời mắc bệnh thận mạn giai đoạn nặng, bác sĩ thú y mới cân nhắc giảm lượng protein trong khẩu phần dựa trên các chỉ số xét nghiệm như ure máu (BUN) và creatinine. Do đó, không nên tự ý sử dụng các loại thức ăn dành cho bệnh thận cho chó mèo mắc bệnh tim nếu chưa có chỉ định chuyên môn.

Kiểm soát cân nặng cũng là một phần của điều trị

Thừa cân và béo phì có thể làm tăng gánh nặng cho hệ tim mạch. Khi lượng mỡ cơ thể quá nhiều, tim phải làm việc nhiều hơn để bơm máu đi nuôi các mô, đồng thời làm tăng huyết áp, tăng nhịp tim và giảm khả năng gắng sức.

Béo phì còn liên quan đến nhiều thay đổi bất lợi khác như:

• Tăng thể tích tuần hoàn
• Giảm khả năng đào thải natri và nước
• Rối loạn chức năng co bóp và giãn của tim
• Giảm khả năng vận động và chịu đựng khi tập luyện

Ở những chó mèo mắc bệnh tim đồng thời bị thừa cân, giảm cân từ từ có thể giúp cải thiện chức năng tim và hô hấp. Một số nghiên cứu còn ghi nhận rằng việc giảm cân ở chó béo phì mắc bệnh hô hấp giúp cải thiện đáng kể chức năng phổi, từ đó giảm áp lực lên tim.

Tuy nhiên, mục tiêu giảm cân ở bệnh nhân tim không phải là giảm càng nhanh càng tốt, mà là giảm mỡ trong khi vẫn bảo tồn khối cơ. Vì vậy, chế độ ăn cần được thiết kế để tạo mức thâm hụt năng lượng hợp lý nhưng vẫn cung cấp đủ protein và các dưỡng chất thiết yếu, nhằm hạn chế nguy cơ xuất hiện hoặc làm nặng thêm hội chứng suy mòn do bệnh tim.

Kết luận

Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ điều trị bệnh tim ở chó mèo. Ngoài việc kiểm soát natri, bổ sung taurine, L-carnitine và omega-3 khi cần thiết, đảm bảo cung cấp đủ protein chất lượng cao, hỗ trợ chống oxy hóa và duy trì cân nặng hợp lý cũng là những yếu tố góp phần cải thiện tiên lượng và chất lượng sống của thú cưng.

Việc xây dựng khẩu phần nên dựa trên tình trạng bệnh, thể trạng và các bệnh lý đi kèm của từng cá thể. Chủ nuôi không nên tự ý thay đổi chế độ ăn hoặc sử dụng thực phẩm bổ sung mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ thú y để đạt hiệu quả điều trị tối ưu.